Page images
PDF
EPUB

agitetur animus, nec principium motus habeat, quia se ipse moveat, ne finem quidem habiturum esse motus, quia numquam se ipse sit relicturus; et cum simplex animi natura esset, neque haberet in se quicquam admixtum dispar sui atque dissimile, non posse eum dividi; quod 5 si non possit, non posse interire; magnoque esse argumento homines scire pleraque ante quam nati sint, quod iam pueri, cum artis difficilis discant, ita celeriter res innumerabilis arripiant, ut eas non tum primum accipere videantur, sed reminisci et recordari. Haec Platonis fere. 10

XXII. 79. Apud Xenophontem autem moriens Cyrus maior haec dicit: 'Nolite arbitrari, O mihi carissimi filii, me, cum a vobis discessero, nusquam aut nullum fore. Nec enim dum eram vobiscum animum meum videbatis, sed eum esse in hoc corpore ex eis rebus 15 quas gerebam intellegebatis. Eundem igitur esse creditote, etiam si nullum videbitis. 80. Nec vero clarorum virorum post mortem honores permanerent, si nihil eorum ipsorum animi efficerent, quo diutius memoriam sui teneremus. Mihi quidem numquam persuaderi po- 20 tuit animos dum in corporibus essent mortalibus vivere, cum excessissent ex eis emori, nec vero tum animum esse insipientem cum ex insipienti corpore evasisset; sed cum omni admixtione corporis liberatus purus et integer esse coepisset, tum esse sapientem. Atque 25 etiam, cum hominis natura morte dissolvitur, ceterarum rerum perspicuum est quo quaeque discedat; abeunt enim illuc omnia unde orta sunt, animus autem solus nec cum adest nec cum discedit apparet. 81. Iam vero videtis nihil esse morti tam simile quam somnum. 30 Atqui dormientium animi maxime declarant divinitatem

suam; multa enim cum remissi et liberi sunt futura prospiciunt. Ex quo intellegitur quales futuri sint, cum se plane corporis vinculis relaxaverint. Qua re, si haec ita sunt, sic me colitote' inquit 'ut deum. Sin una est 5 interiturus animus cum corpore, vos tamen, deos verentes, qui hanc omnem pulchritudinem tuentur et regunt, memoriam nostri pie inviolateque servabitis.'

[ocr errors]
[ocr errors]

XXIII. 82. Cyrus quidem haec moriens. Nos, si placet, nostra videamus. Nemo umquam mihi, Scipio, Io persuadebit aut patrem tuum Paulum, aut duos avos Paulum et Africanum, aut Africani patrem aut patruum, aut multos praestantis viros quos enumerare non est necesse, tanta esse conatos quae ad posteritatis memoriam pertinerent, nisi animo cernerent posterita15 tem ad se pertinere. An censes, ut de me ipse aliquid more senum glorier, me tantos labores diurnos nocturnosque domi militiaeque suscepturum fuisse, si isdem finibus gloriam meam quibus vitam essem terminaturus? Nonne melius multo fuisset otiosam aetatem 20 et quietam sine ullo labore et contentione traducere ? Sed nescio quo modo animus erigens se posteritatem ita semper prospiciebat, quasi cum excessisset e vita tum denique victurus esset. Quod quidem ni ita se haberet, ut animi inmortales essent, haud optimi cuiusque 25 animus maxime ad inmortalitatem et gloriam niteretur. 83. Quid, quod sapientissimus quisque aequissimo animo moritur, stultissimus iniquissimo? Nonne vobis videtur is animus, qui plus cernat et longius, videre se ad meliora proficisci, ille autem cuius obtusior sit acies 30 non videre? Equidem efferor studio patres vestros, quos colui et dilexi, videndi; neque vero eos solum

XXIII. 85]

PROSPECT OF A BETTER LIFE

35

convenire aveo quos ipse cognovi, sed illos etiam de quibus audivi et legi et ipse conscripsi. Quo quidem me proficiscentem haud sane quis facile retraxerit, nec tamquam Peliam recoxerit. Et si quis deus mihi largiatur ut ex hac aetate repuerascam et in cunis 5 vagiam, valde recusem, nec vero velim, quasi decurso spatio, ad carceres a calce revocari. 84. Quid habet enim vita commodi? Quid non potius laboris ? Sed habeat sane: habet certe tamen aut satietatem aut modum. Non libet enim mihi deplorare vitam, quod 10 multi et ei docti saepe fecerunt, neque me vixisse paenitet, quoniam ita vixi ut non frustra me natum existimem, et ex vita ita discedo tamquam ex hospitio, non tamquam e domo. Commorandi enim natura devorsorium nobis, non habitandi dedit.

15

O praeclarum diem, cum in illud divinum animorum concilium coetumque proficiscar, cumque ex hac turba et conluvione discedam! Proficiscar enim non ad eos solum viros de quibus ante dixi, verum etiam ad Catonem meum, quo nemo vir melior natus est, nemo pie- 20 tate praestantior; cuius a me corpus est crematum, — quod contra decuit ab illo meum, - animus vero non me deserens, sed respectans, in ea profecto loca discessit, quo mihi ipsi cernebat esse veniendum. Quem ego meum casum fortiter ferre visus sum, non quo aequo 25 animo ferrem, sed me ipse consolabar existimans non longinquum inter nos digressum et discessum fore.

[ocr errors]

85. His mihi rebus, Scipio, id enim te cum Laelio admirari solere dixisti,levis est senectus, nec solum non molesta sed etiam iucunda. Quod si in hoc erro, 30 qui animos hominum inmortalis esse credam, libenter

[ocr errors]

erro nec mihi hunc errorem, quo delector, dum vivo extorqueri volo. Sin mortuus, ut quidam minuti philosophi censent, nihil sentiam, non vereor ne hunc errorem meum philosophi mortui inrideant. Quod si non sumus inmor5 tales futuri, tamen exstingui homini suo tempore optabile est. Nam habet natura ut aliarum omnium rerum, sic vivendi modum. Senectus autem aetatis est peractio tamquam fabulae, cuius defatigationem fugere debemus, praesertim adiuncta satietate.

Haec habui de senectute quae dicerem, ad quam utinam perveniatis, ut ea quae ex me audistis, re experti, probare possitis.

NOTES

ARGUMENT

CHAP. I, 1-3. Cicero sets forth to his friend Atticus his motive in composing the work.

II, 4-6. Scipio and Laelius ask of Cato his experience of old age.

III, 7-9. Cato recounts the charges commonly made against old age, and qualifies them. IV; V; 10-15. He speaks of the old age of Fabius Maximus, employed in politics and war, and of other examples, both Greek and Roman, philosophers and poets. There are four complaints against old age: exclusion from active life, the enfeebling of the bodily powers, deprivation of sensual pleasure, and the near approach of death.

VI, 15-20. Does old age unfit for active life? Age has its own activities: Claudius, Cato, etc.

VII; VIII; 21-26. The alleged defect of memory: examples of aged poets, philosophers, orators, etc., and of others, who continue to learn in advanced life.

IX; X, 27-34. Lack of bodily vigor: only the athletes mourn this, and even this is not universal among the old. Exercise and temperance resist old age: examples of Nestor and Cato himself. Cyrus and Masinissa.

XI, 34-38. Nor is strength needed, and if many old men are inferior, so are many young men. We must withstand old age, both physically and mentally, as did Appius Claudius; for only a self-respecting independent old age is honored.

XII, 39-42. Age, it is true, is incapable of bodily pleasure; but in this it has the advantage over youthful passion.

XIII, 43-45. The false teaching of the Epicureans respecting pleasure.

XIV, 46-50. Old age has still the true joys of companionship, science, and authorship. XV, 51-54. So also the occupations and delights of husbandry: testimony of Hesiod and Homer.

XVI, 55-58. Curius and Cincinnatus: agriculture is peculiarly fit for the old.
XVII, 59-61. Xenophon, Cyrus, Valerius, and others.

XVIII, 62-65. But only a well-spent youth can prepare for an honorable age: the unhappiness of age is the fault of temper in the old.

and youth.

XIX, 66-71. The approach of death: comparison of exposure to death in a age
XX, 72-76. Death is no evil; but either a cessation of being or a blessed change.
XXI, 77-78. The good man hopes for immortality.

XXII, 79-81. The dying Cyrus.

XXIII, 82-85. The hope which sustains honorable labors; anticipation of a noble life. The grammars cited are those of Allen and Greenough (§), Bennett (B.), Gildersleeve (G.), and Harkness (H.).

Marginal heavy-faced figures refer to sections of text; heavy-faced figures at the beginning of paragraphs refer to pages; and light-faced figures refer to lines.

11 Tite: in addressing his friend Titus Pomponius Atticus (see 1 Index of Persons), Cicero applies some hexameters from Ennius' Annales, addressed to Titus Quinctius Flamininus (see Index of Persons), the conqueror of Macedon (B.C. 198). Flamininus, after being for forty days baffled in an attempt to cross the mountain passes of Epirus, was

« PreviousContinue »